– ‘आयसीएसी रिसर्चर ऑफ द इयर २०२५ पुरस्कार’ जाहीर; तंझानिया येथे होणार पुरस्कार प्रदान सोहळा
– कोरडवाहू शेतकर्यांच्या कापूस उत्पादनात घडविली क्रांती; देशाच्या शेतीरक्षकाचा होणार सर्वोच्च सन्मान
साखरखेर्डा/बुलढाणा (अशोक इंगळे) – भारत सरकारच्या दि.२९ मे २०२५ रोजी सुरू झालेल्या विकसित कृषी संकल्प अभियान या मोहिमेसोबत सुसंगत, आंतरराष्ट्रीय कापूस सल्लागार समिती (आयसीएसी)ने ‘आयसीएसी रिसर्चर ऑफ द इयर २०२५’ हा पुरस्कार भारताचा कापूस माणूस म्हणून ओळखल्या जाणार्या साखरखेर्डा येथील डॉ. सी. डी. उपाख्य चारूदत्त मायी यांना जाहीर केला आहे.
महाराष्ट्राच्या विदर्भातील कोरडवाहू भागात शेतीच्या प्रगतीसाठी आयुष्य वेचणार्या, आता ८० वर्षांच्या वयातही कापूस शेतकर्यांच्या कल्याणासाठी अविश्रांत काम करणार्या डॉ. मायी यांच्या कार्याचा हा एक उल्लेखनीय गौरव आहे. कापूस संशोधन आणि लहान शेतकर्यांना सक्षम करण्याच्या त्यांच्या योगदानामुळे हा पुरस्कार फक्त डॉ. मायींच्या वारसाचाच नव्हे तर आयसीएआर, कृषी विज्ञान केंद्रे (केव्हीके) आणि राज्य कृषी विद्यापीठांमधील संशोधकांना भारताची अन्नसुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी तंत्रज्ञानाधारित, समृद्ध कृषी भविष्य घडविण्याचे आवाहन आहे. पुरस्काराची घोषणा करताना आयसीएसीने नमूद केले की, हा पुरस्कार कापूस विज्ञानातील त्यांच्या मौलिक योगदानाचा आणि जागतिक कृषी समुदायावरील त्यांच्या परिणामाचा सन्मान आहे. वॉशिंग्टन डी.सी. येथे मुख्यालय असलेली आयसीएसी ही १९३९ साली स्थापन झालेली एक आंतरशासकीय संस्था आहे, जी कापूस उत्पादक, ग्राहक आणि व्यापारी देशांसाठी वैश्विक मंच म्हणून काम करते. डॉ. मायींना ‘रिसर्चर ऑफ द इयर २०२५ पुरस्कार’ महाराष्ट्रातील सामान्य सुरुवातीपासून भारताच्या कापूस क्रांतीचे नेतृत्व करण्यापर्यंत, डॉ. मायी कृषी धोरण, जैवतंत्रज्ञान आणि शाश्वत कापूस शेतीतील क्रांतिकारी शक्ती ठरले आहेत. विकसित कृषी संकल्प अभियानदरम्यान जाहीर झालेला हा जागतिक पुरस्कार एका शास्त्रज्ञ, सुधारक आणि लहान शेतकर्यांच्या हितैषी म्हणून त्यांच्या सतत चालणार्या प्रभावाचे प्रतीक आहे. हा पुरस्कार नोव्हेंबर २०२५ मध्ये तंझानियाच्या म्वांझा येथे होणार्या ८३व्या आयसीएसी अधिवेशनात त्यांना प्रदान केला जाणार आहे. या अधिवेशनात ३५ ते ४० कापूस उत्पादक देश सहभागी होतील.
२००४ ते २०११ दरम्यान कृषी शास्त्रज्ञ भरती मंडळाचे (एसआरबी) अध्यक्ष म्हणून डॉ. सी डी मायी यांनी देशातील कृषी शास्त्रज्ञ भरती प्रक्रियेत मूलगामी बदल केले. त्यांनी भारताच्या शासकीय यंत्रणेत पहिल्यांदाच ऑनलाइन भरती परीक्षेची सुरुवात केली आणि ५,००० हून अधिक शास्त्रज्ञांना तक्रारीशिवाय नियुक्त केले. डॉ. मायींनी एसआरबीला दरवाजा राखणारी संस्था न राहता कृषी नाविन्यतेची मशाल वाहणारी संस्था बनवली. निवृत्तीनंतरही डॉ. मायी दक्षिण आशिया जैवतंत्रज्ञान केंद्रामार्फत कापूस संशोधनात सक्रिय आहेत. त्यांनी मका, कापूस आणि मिरचीसारख्या पिकांवरील फॉल आर्मीवर्म, पिंक बोलवर्म, ब्लॅक थ्रिप्स सारख्या नव्या संकटांवर मोहीम हाती घेतली. गेल्या चार वर्षांत दरवर्षी १,००० एकरावर चाचण्या डीं कापसाला प्रतिरोधक झालेल्या पिंक बोल मात करण्यासाठी झइघों तंत्रज्ञानाची मोठ्या प्रमा लागवड त्यांनी सुरू केली. डॉ. मायी ?ग्रोव्हिजन फाउंडेशन आयोजित विदर्भातील वार्षिक मेगा कृषी प्रदर्शनातही सक्रिय सहभागी आहेत ज्याला ३-४ लाख शेतकरी उपस्थित असतात. तसेच ते महाराष्ट्र ज्ञान महामंडळ, राजीव गांधी विज्ञान व तंत्रज्ञान आयोग आणि गोंडवाना विद्यापीठातील विज्ञान व तंत्रज्ञान स्रोत केंद्राचे मार्गदर्शक म्हणूनही काम करतात. डॉ. मायींना केवळ संशोधक म्हणून नव्हे तर दूरदर्शी नेते आणि कुशल विज्ञान प्रशासक म्हणून भारतीय शास्त्रज्ञ आणि शेतकरी समुदायाने सन्मानित करण्याची ही योग्य वेळ आहे, ज्यामुळे कृषी विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि कापूस शेतीतील पिढ्यांना प्रेरणा मिळेल. विज्ञानाचं आयुष्य म्हणजे सेवेचं आयुष्य, असं डॉ. मायी म्हणतात. आणि नाविन्यतेची, संस्थांची आणि परिणामांची त्यांच्या आयुष्यातली ही समृद्ध फेलवणी पाहून भारताला एक महान कृषी धनी सापडला आहे, याची खात्री पटते.
भारताच्या कापूस क्रांतीचे शिल्पकार!
महाराष्ट्रातील साखरखेर्डासारख्या एका छोट्याशा गावातून सुरू झालेल्या ५४ वर्षांच्या वैज्ञानिक प्रवासात डॉ. मायी भारतातील सर्वात दूरदर्शी कृषी शास्त्रज्ञ ठरले आहेत. देशातील पहिला रोगप्रतिरोधक सूर्यफुल संकरित जात विकसित करण्यापासून ते कीटकप्रतिरोधक कापसाला राष्ट्रीय मान्यता मिळवून देण्यापर्यंत, डॉ. मायींच्या प्रयत्नांमुळे केवळ धोरणे आणि विज्ञानच बदलले नाही तर कोट्यवधी लहान शेतकर्यांचे आयुष्यही बदलले. विज्ञान म्हणजे दुरून बघायची गोष्ट नाही. ते म्हणजे शेतकर्यांबरोबर असणारा एक प्रयोग, असे डॉ. मायी म्हणतात, जे २०११ मध्ये भारत सरकारच्या कृषी शास्त्रज्ञ भरती मंडळाचे (एसआरबी) अध्यक्षपदाच्या निवृत्तीनंतरही तळागाळात काम करत आहेत.
मराठवाडा कृषी विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणून डॉ. मायींनी इस्रायली उच्च-तंत्रज्ञानाचा वापर करून कापूस पिकावर मेगा प्रात्यक्षिकाचे प्रयोग केले तर आष्टा गावात पावसावर अवलंबून कमी खर्चाच्या पद्धतीचा प्रयोग केला. १९९० च्या अखेरीस या दोन्ही मॉडेलमुळे शेतकर्यांचे उत्पन्न लक्षणीय वाढले व गरीब भागांसाठी हे सोपे मॉडेल ठरले. यावरून १९९९ मध्ये नियोजन मंडळाने देखील ह्या प्रयोगाची दखल घेऊन त्याचा पुरस्कार केला. केंद्रीय कापूस संशोधन संस्थेचे संचालक म्हणून डॉ. मायींनी २००० ते २००३ दरम्यान ५५ सार्वजनिक चाचण्यांतर्गत हीं कापसाची जैवसुरक्षा, परिणामकारकता आणि कार्यक्षमता तपासली. त्यामुळे २००२ मध्ये भारतात कापसाला व्यावसायिक मान्यता मिळवण्यात त्यांचे नेतृत्व निर्णायक ठरले. कृषी आयुक्त म्हणून त्यांनी २००२ मध्ये सुरू झालेल्या कापूस तंत्रज्ञान मिशन अंतर्गत संपूर्ण भारतात या तंत्रज्ञानाचा प्रसार केला. त्यामुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी होऊन, खर्चात घट आणि प्रति हेक्टर उत्पन्न ३०० किलोवरुन ५०० किलोपर्यंत वाढलं. दोन दशकांत देशातील कापूस उत्पादन तिप्पट झालं आणि भारत जागतिक कापूस उत्पादनात अग्रेसर ठरला.
