– विदर्भातील पिंपळगाव सराई : दर्ग्याचा आश्रय की निराधारांची कैद?
– मानसिक आजारांना ‘भूतबाधा’ समजून रुग्णांना झाडाला बांधणारे पालक; दशकानुदशकांच्या अंधविश्वासावर ‘दवा-दुआ’ची वैद्यकीय लढाई!
बुलढाणा (बाळू वानखेडे) – बुलढाणा जिल्ह्यातील पिंपळगाव सराई… चमत्कारांवर अवलंबून झालेलं गाव. विज्ञानाच्या दिशेने जाण्याऐवजी अंधश्रद्धेच्या छायेत अडकलेलं. गावात मूळ रहिवासी थोडे, पण आशेच्या शोधात आलेली शेकडो कुटुंबे कायमची इथेच थांबली आहेत. सय्यद हाजी अब्दुर रहमानशाह उर्फ सैलानी शाह बाबांच्या दर्ग्याच्या ‘चमत्कारिक उपचारांवर’ विश्वास ठेवणाऱ्या या कुटुंबांची कथा विषण्ण आहे—मानसिक आजारांनी त्रस्त रुग्णांना वर्षानुवर्षे साखळदंडात बांधून ‘चमत्काराची’ वाट पाहत बसवले जाते.
गावात आलेल्या अनेक कुटुंबांची गोष्ट सारखीच—रुग्णांना फिट्स येणे, हिंसक प्रतिक्रिया होणे, उपचाराचा खर्च परवडत नसणे. डॉक्टरांनी हार मानली किंवा उपचार चालणार नाहीत, असा गैरसमज. त्यातून जन्म घेतलेली एकच श्रद्धा—बाबा काहीतरी करतील. हाच आधार घेऊन अनेक आईवडील आपल्या मुलांना झाडाला बांधून ठेवतात, उपाशा ठेवतात, आणि औषधोपचार थांबवतात. ही अंधश्रद्धा दशकानुदशक टिकून होती. पण २०२२ मध्ये गावात आलेल्या आरोग्य शिबिराने परिस्थितीत पहिला बदल आणला. डॉ. गर्गी सपकाळ यांनी रुग्णांची तपासणी केली. दर्ग्याच्या नावाखाली कोणाला साखळदंडात बांधले होते, कोणाला औषध दिलं जात नव्हतं, तर कोणाला चमत्काराच्या प्रतीक्षेत भुकेच्या शिक्षा दिल्या जात होत्या. त्यानंतर ‘दवा-दुआ’ प्रकल्प सुरू झाला. ही संकल्पना साधी होती—श्रद्धेला धक्का न देता औषधोपचार सुरू ठेवणे. “बाबा मानणार नाहीत” किंवा “औषध नको” — या दोन्ही टोकांत अडकलेल्या लोकांसाठी हा मार्ग मध्यम होता. श्रद्धा ठेवा, पण औषधंही चालू ठेवा. काही महिन्यांत गावात बदल दिसू लागला. डॉक्टर नियमित येऊ लागले, औषधं सुरू झाली, समज वाढली. अनेक कुटुंबांनी औषधांना होकार दिला. काही अजूनही भीतीत, पण एक सत्य निर्विवाद—सुधारणा चमत्काराने नाही, औषधांनी झाली. आजपर्यंत ६०० पेक्षा अधिक रुग्णांवर उपचार झाले आहेत. अनेक रुग्ण आता गावात परतले आहेत, काही आपल्या पायावर उभे आहेत. साखळदंडात बांधल्या गेलेल्या मुली आज स्वतःच्या घरात काम करतात. त्यांच्या आईंच्या डोळ्यातील वेदना एकच वाक्य बनून उतरते— “दहा वर्षे दर्ग्यासमोर बसलो, काही झालं नाही. औषधांनीच आयुष्य बदललं.” अजूनही काही कुटुंबं गाव सोडून घरी परतण्यास घाबरत आहेत. ‘पुन्हा बिघडलं तर?’ हा प्रश्न त्यांच्या मनात आहे. पिंपळगाव सराईचं वास्तव कठीण आहे—श्रद्धा ही शेवटची आशा मानली जाते. पण ती एकटी पुरेशी नाही. या गावाची कथा एक प्रश्न समोर ठेवते—उपचार होऊ शकणाऱ्या आजाराला आपण अजून किती काळ ‘चमत्काराच्या प्रतीक्षेत’ सोडणार? ‘दवा-दुआ’ प्रकल्पाने एक महत्त्वाचा मार्ग दाखवला आहे—श्रद्धा आणि विज्ञान एकमेकांच्या विरोधात नाहीत; पण उपचाराशिवाय चमत्काराची प्रतीक्षा म्हणजे रुग्णांची कैद.
आज ६०० पेक्षा जास्त रुग्णांवर उपचार झाले असून अनेक जण घरी परतले आहेत. अनेक मनोरूग्ण मुली आता औषध घेतात, स्वतः घरकामही करतात. दशकभरांच्या बांधलेल्या साखळदंडातून सुटका झाली आहे. त्यांच्या पीडित आई सांगतात, “दहा वर्षे आम्ही दर्ग्यासमोर बसलो, काहीच झालं नाही. औषधांनीच बदल केला.” आता त्यांना आपल्या गावात परत जावंसं वाटतं. पण मुलगी पुन्हा बिघडली तर? हा प्रश्न त्यांना इकडे रोखून ठेवतो. पिंपळगाव सराईचं वास्तव कठोर आहे. श्रद्धा ही अनेकांची शेवटची आशा आहे. पण ती एकटी पुरेशी नाही. मानसिक आजारांना चमत्काराची नव्हे, उपचारांची गरज आहे. ‘दवा-दुआ’ने गावात एक अवघड पण महत्त्वाचा मार्ग दाखवला—श्रद्धा ठेवा, पण त्याचबरोबर औषधही घ्या.
