स्वरसम्राज्ञी आशा भोसले यांचे निधन; भारतीय संगीतविश्वातील एक अष्टपैलू सुवर्णयुग संपले!

• सोमवारी सायंकाळी ४ वाजता दादर येथील शिवाजी पार्क स्मशानभूमीत शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार
• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, मुख्यमंत्री आणि राजकीय-कला क्षेत्रांतून शोक व्यक्त

मुंबई, (प्रतिनिधी): गेल्या आठ दशकांहून अधिक काळ आपल्या अष्टपैलू आणि जादुई आवाजाने जागतिक संगीतक्षेत्रावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ गायिका, पद्मविभूषण आशा भोसले यांचे रविवारी (१२ एप्रिल) दुपारी निधन झाले. त्या ९२ वर्षांच्या होत्या. मुंबईतील ब्रीच कँडी रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने भारतीय संगीतसृष्टीतील एक चैतन्यमयी, प्रयोगशील आणि ऊर्जेने भरलेले पर्व अस्त पावले आहे.

शारीरिक व्याधींमुळे आशाताईंना शनिवारी संध्याकाळी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. मात्र, उपचारादरम्यान ‘मल्टी ऑर्गन फेल्युअर’मुळे (अनेक अवयव निकामी झाल्याने) त्यांची प्राणज्योत मालवली, अशी माहिती ब्रीच कँडी रुग्णालयाचे डॉ. प्रतीत समदानी यांनी दिली. आशाताईंचे पार्थिव सोमवारी (१३ एप्रिल) सकाळी ११ ते दुपारी ३ या वेळेत लोअर परेल येथील त्यांच्या निवासस्थानी अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात येणार आहे. त्यानंतर, सायंकाळी ४ वाजता दादर येथील शिवाजी पार्क स्मशानभूमीत त्यांच्यावर पूर्ण शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात येतील, अशी माहिती त्यांचे पुत्र आनंद भोसले यांनी दिली.

‘एक युगाचा अंत’

आशाताईंच्या निधनाचे वृत्त समजताच देशभरात शोककळा पसरली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी “आशाताईंच्या निधनाने भारतीय संगीताची मोठी हानी झाली असून, त्यांच्या अष्टपैलू आवाजाची उणीव सदैव भासेल,” अशा शब्दांत श्रद्धांजली वाहिली. राज्याचे कॅबिनेट मंत्री आशीष शेलार यांनीही “आज केवळ महाराष्ट्रच नव्हे, तर संपूर्ण जग एका युगाच्या अंतावर शोक व्यक्त करत आहे,” असे सांगत दुःख व्यक्त केले.

सांगली ते जागतिक कीर्ती: एक जिद्दीचा प्रवास

८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगली येथे जन्मलेल्या आशाताईंना संगीताचे बाळकडू वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांच्याकडून मिळाले. वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर, कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी पेलण्यासाठी त्यांनी थोरली बहीण लता मंगेशकर यांच्यासोबत गायनास सुरुवात केली. १९४३ मध्ये ‘माझा भाऊ’ या चित्रपटातील ‘चला चला नव बाळा’ या गीताने त्यांच्या प्रदीर्घ कारकीर्दीचा श्रीगणेशा झाला.

सुरुवातीच्या काळात थोरल्या भगिनीच्या (लतादीदी) आवाजाचा प्रभाव सर्वत्र असताना, आशाताईंनी कमालीच्या जिद्दीने स्वतःची स्वतंत्र आणि वेगळी शैली निर्माण केली. ओ. पी. नय्यर, खय्याम आणि विशेषतः आर. डी. बर्मन यांच्यासोबतची त्यांची भागीदारी भारतीय चित्रपटसंगीताचा ‘सुवर्णकाळ’ ठरली.

विक्रमी आणि अष्टपैलू स्वर-ठेवा

आशाताईंनी केवळ हिंदी-मराठीच नव्हे, तर रशियन, इंग्रजीसह २० हून अधिक भाषांमध्ये १२,००० हून अधिक गाणी मुद्रित (रेकॉर्ड) केली. त्यांच्या आवाजातील लवचिकता थक्क करणारी होती:

• पाश्चात्य आणि खट्याळ ढब: ‘दम मारो दम’, ‘पिया तू अब तो आजा’, ‘ये मेरा दिल’.
• भावपूर्ण सुरावट: ‘चुरा लिया है तुमने’, ‘मेरा कुछ सामान’.
• मराठी अस्मिता: मराठी भावगीते, भक्तीगीते आणि लावणी यांत त्यांनी प्राण ओतले.

शास्त्रीय संगीत, गझल, भजन, पॉप आणि कव्वाली अशा सर्वच प्रकारांत त्यांनी आपला अमिट ठसा उमटवला. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानासाठी भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मविभूषण’ आणि चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च ‘दादासाहेब फाळके’ पुरस्काराने सन्मानित केले होते. आशाताईंच्या निधनाने भारतीय संगीताचा ‘चैतन्यमयी स्वर’ आज कायमचा शांत झाला आहे.